مهر   |  فرهنگی  |  

تاثیر ائمه بر فرهنگ گفت‌وگو در تمدن ایران/گفت‌وگو در فتوت‌نامه‌ها

به گزارش خبرنگار مهر، چهارشنبه 16 و پنجشنبه 17 آبان برابر است با سه مصیبت بزرگ در فرهنگ اسلامی و شیعی: رحلت حضرت نبی اکرم(ص)، شهادت امام حسن مجتبی (ع) و همچنین شهادت حضرت ثامن الحجج امام علی بن موسی الرضا(ع). در این نکته شکی نیست که آموزه‌های ائمه معصومین در طول تاریخ بر فرهنگ ایرانی تاثیر مهمی گذاشته است و در باب این موضوع کتاب‌ها و تالیفات مهمی به رشته نگارش درآمده که معرفی…

تاثیر ائمه بر فرهنگ گفت‌وگو در تمدن ایران/گفت‌وگو در فتوت‌نامه‌ها

به گزارش خبرنگار مهر، چهارشنبه 16 و پنجشنبه 17 آبان برابر است با سه مصیبت بزرگ در فرهنگ اسلامی و شیعی: رحلت حضرت نبی اکرم(ص)، شهادت امام حسن مجتبی (ع) و همچنین شهادت حضرت ثامن الحجج امام علی بن موسی الرضا(ع). در این نکته شکی نیست که آموزه‌های ائمه معصومین در طول تاریخ بر فرهنگ ایرانی تاثیر مهمی گذاشته است و در باب این موضوع کتاب‌ها و تالیفات مهمی به رشته نگارش درآمده که معرفی آنها در حوصله این مقال نیست.

یک مولفه مهم در سیره پیامبر و ائمه معصومین، بویژه حضرت امام رضا(ع) «گفت‌وگو» است که به باور بسیاری از جامعه‌شناسان، جامعه امروز ایران به شدت به آن نیازمند است. عجیب آنکه سیره گفت‌وگویی ائمه در فرهنگ گذشته ایران تاثیر مهمی داشت، اما امروزه جامعه ایرانی از آن غفلت می‌کند. چگونه است که حضرت ثامن الحجج که از ائمه شیعه است و ایرانیان به دلیل حضور و وجود ایشان در کشور علقه بسیاری به بارگاهش دارند، با مخالفان فکری خود گفت‌وگو می کند، خود ایرانیان از این گفت‌وگو غافل هستند؟ در یادداشت زیر به تاثیر روش ائمه بر فرهنگ پهلوانی ایران پرداخته شده است.

پیش از هر چیز باید یادآور شویم که متاسفانه فرهنگ پهلوانی نیز در این دهه‌ها و روزها، مانند دیگر نقطه‌های درخشان فرهنگ ایران، تبدیل به پدیده‌ای موزه‌ای شده و تلاش‌های صورت گرفته برای احیای آن به دلیل عدم شناخت کافی از زمینه و زمانه آنها (یعنی پهلوانان) بدل به تلاشی صرفا برای حفظ آن در موزه‌ها تبدیل شده است.

اما پهلوانان چه کسانی بودند؟ پهلوانان یا جوانمردان ریشه در فرهنگ کهن ایرانی ــ اسلامی دارند. در لغت عرب فتیان از لغت «فتی» است به معنی جوانمرد بخشنده. در قرآن نیز کلمه «فتی» هشت بار به صورت‌های مختلف به کار رفته است. نخستین پیمان فتیان در تاریخ اسلام نیز پیمان «حلف الفضول» است که در آن پیامبر اسلام در پیش مبعوث شدن به رسالت در آن شرکت کرد و گروه شرکت کننده قسم خوردند تا پای جان در دفاع از مظلوم ایستادگی کنند.

درباره جوانمردان در تاریخ ایران و اسلام

در ایران نیز به تاسی از اسلام و آموزه‌های اسلامی و همچنین ائمه معصومین جوانمردان و فتیانی شکل گرفتند که در قدم نخست جنگاوران و سلحشورانی دلیر بودند و در مرحله بعد ارباب حِرَفی که با بهره گیری از زور بازو و همچنین عرفان اسلامی و به تاسی از سیره پیامبر و امیرالمومنین امام علی(ع) به دفاع و دستگیری از مظلومان پرداختند.

در تمدن ایرانی شاید نخستین و در عین حال مهمترین گروه از جوانمردان و فتیان، «عیاران» بودند که بعدها از سلحشوری‌های آنان منابع فرهنگ عامه‌ای مهمی چون «سمک عیار» و «قصه حسین کرد شبستری» باقی ماند. عیاران کسانی بودند که با مصادره اموال ثروتمندان آنها را به فقرا می‌رساندند.

به عبارتی آنها روزانه در محل‌های کسب و کار خود ضمن در آوردن نان حلال به دستگیری از فقرا پرداخته و شب‌ها نیز با عیاری و شبگردی و دستبرد زدن به اموال ثروتمندانی که از طریق حرام به ثروت رسیده بودند، آن مال را به صاحبان اصلی باز می‌گرداندند. همچنین اگر مظلومی بی‌دلیل و بی‌جهت مورد ظلم دستگاه پادشاهان و حکومت‌های وقت قرار می‌گرفت، شبانه توسط عیاران نجات داده می‌شد. آشنا بودن به انواع فنون نظامی باعث شده بود که نیروهای نظامی رسمی حکومت‌ها هیچگاه نتوانند آنها را بازداشت کنند.

فتوت‌نامه‌ها یکی از مهم‌ترین میراث معنوی مکتوبی است که امروزه با تلاش محققان در دسترس ما قرار دارد. فتوت‌نامه آیین‌نامه‌های تشرف به پیمان‌های جوانمردی بود. جوانمردان در هر شغلی که قرار داشتند، فتوت‌نامه‌هایی تدوین کردند تا ضمن معرفی شغل خود و بن‌مایه‌های عرفانی اسلامی آن، دستور العملی برای ورود تازه‌واردان به حرفه خود معرفی کنند. به همین منظور در فتوت‌نامه‌ها منشا هر شغلی الهی معرفی شده و نخستین شاغلان در آن شغل پیامبران و رسولان الهی بوده‌اند. به عنوان مثال بر اساس فتوت‌نامه‌ها نخستین نجار عالم بشری نوح نبی(ع) بوده است.

هر حرفه‌ای برای خود فتوت‌نامه‌ای داشت و این نشان می‌داد که ارباب حِرَف همگی از جوانمردان بودند و اصولا یکی از ضابطه‌های بدست گرفته هر شغلی، جوانمردی و گرویدن به فتیان و جوانمردان بود. فتوت‌نامه‌های معماران، سپاهیان، خبازان، نجاران، دوزنده‌ها و خیاطان، بافنده‌ها، سلمانیان، چیت‌سازان، نمدمالان، کرباسیان، سقایان و حتی فتوت‌نامه قصابان و سلاخان، امروزه به دست ما رسیده است.

متون مختلف فتوت‌نامه‌ها با تلاش‌ و تصحیح پژوهشگرانی چون هانری کربن، محمد جعفر محجوب، مهران افشاری، مهدی مدائنی و... به دست ما رسیده است. مخاطبانی که علاقه‌مند به مطالعه هستند می‌توانند به «فتوت‌نامه سلطانی» به کوشش محمد جعفر محجوب، «آیین جوانمردان» هانری کربن با ترجمه احسان نراقی، « فتوت‌ و اصناف»، «فتوت‌نامه‌ها و رسائل خاکساریه» و «سی فتوت‌نامه دیگر: سی رساله ناشناخته در فتوت و پیشه‌وری و قلندری» هر سه با تصحیح و توضیح مهران افشاری و مهدی مدائنی مراجعه کنند.

گفت‌وگو با خدا و دیگران

مطالعه و بازخوانی فتوت‌نامه‌ها آموزه‌های مهمی را برای ما به همراه دارد. این آموزه‌ها بویژه برای کسبه و ارباب مشاغل در دنیای امروز اهمیت خاصی دارد. هرچند که عموم این اشخاص خود را بی‌نیاز از آن می‌دانند.

در بازخوانی این متون مهم‌ترین نکته‌ای که در نظر می‌آید مساله گفت‌وگوی با خداست. همانطور که اشاره شد هرکسی که می‌خواهد به شغلی درآید، ابتدا باید جوانمرد شود و یا جوانمردی را بیاموزد. این آموزش ابتدا از رفتن به محضر حضرت حق و «گفت‌وگوی با او» و در ادامه از طریق شاگردی در محضر جوانمردی که حرفه و شغلی را می‌دانست، صورت می‌گرفت.

فراموش نکنیم که جوانمرد کسی بود که همه چیز خود را در راه نیازمندان فدا می‌کرد، بنابراین نیاز داشت تا پیش از هرچیز با خدا گفت‌وگو کرده و تکلیف خود را با خالق خود و دیگران روشن کند. برای این کار کسی که در راه جوانمردی قدم می‌گذاشت باید فقر و عرفان را نیز می‌آموخت و فتوت‌نامه‌ها سرشار از دستورالعمل‌هایی برای عرفان است.

نکته جذاب اینجاست که این دستورات نزدیکی‌هایی با قوانین گفت‌وگو دارند. به عنوان مثال در «رساله در باب پوست تکیه و کجکول و خصائل درویشان و پالهنگ» آمده است: «بدان که پالهنگ را هفت گره باشد، چنانکه آدمی را هفت اعضا. باید که هفت گره ببندد و هفت گره بگشاید: «اول بربندد درِ بخل را و بگشاید در کرم و سخا را، دویم، دربندد در غضب را و بگشاید در حلم را؛ سیم بربندد در حرص را و بگشاید در قناعت را؛ چهارم در بندد در شهوت را و بگشاید در ترک و ریاضت را؛ پنجم در بندد در حسد را و بگشاید در تواضع را و...»

از این نکات مشخص می‌شود که «تقوا» مهم‌ترین اصل در جوانمردی است و تا تقوا نباشد شخص جوانمرد و عیار نمی‌شود. بزرگان و مروجان گفت‌وگو در ایران،مفهوم گفت‌وگو را همان تقوا دانسته‌اند. بنابراین تشرف به پیمان جوانمردان مراحل سختی داشت و شخص باید ابتدا سجایای اخلاقی خود را پرورش داده و به تهذیب نفس می‌پرداخت. در فتوت‌نامه‌ها ادعیه‌هایی برای این منظورها درج شده است. همچنین در دستورالعمل هرکدام از این مشاغل برای هر مرحله‌ای نیز دعا و خطبه خاصی نوشته شده است. به عنوان مثال در رساله خبازان درج شده که اگر پرسند که «خطبه خرقه کار چیست؟ بگو این است که اللهم اِنّی اُشهدُ بِکَ و کفی بِکَ شهیداً و اُشهدُ اَنَّ ملائِتَکَ و حَمَلَة ....»

گفت‌وگو درباره شغل

فتوت‌نامه‌ها همچنین آداب گفت‌وگو درباره شغل خود را نیز توضیح می‌دهند. در این رساله‌ها پس از آنکه صبر و حلم، گوش سپردن، تقوا... آموزش داده شد در ادامه و پس از آنکه شخص شغل خود را فراگرفت، چگونگی گفت‌وگو درباره شغل نیز، همراه با پرسش و پاسخ‌هایی آموزش می‌دهند. برای روشن شدن هرچه بیشتر این آموزش، مثال‌هایی از چند فتوت‌نامه ارائه می‌شود.

رساله نمدمالی: در این رساله ضمن بیان پیشینه نمدمالی از زبان حضرت امام جعفر صادق(ع) ــ که در این روایت پیشینه نمدمالی به دوران حضرت آدم (ع) باز گردانده شده است ــ آموزش دیرینه شناسانه این شغل به این صورت مطرح شده است: «اگر پرسند که پشم بز از کجا آمدهف بگوی جبرئیل از کوه عقیق آورد. و اگر پرسند که کُلک از کجا آمد، بگو جبرئیل از درخت طوبی آورد. اگر پرسند که قالب از کجا آمد، بگو قالب را استاد لطف الله پیدا کرد. اگر پرسند که زه‌کمان از کجاست، بگوی از روده گوسفندی است که هابیل در کوه صفا قربان کرد.»

همچنین در همین رساله داریم: «اگر پرسند که بر استادان نمدمال چند چیز واجب است. بگوی دوازده چیز: اول دکان، دویم طهارت، سیوم تکبیر ارواح پیران و استادان، چهارم شاکر بودن، پنجم به ذکر خدای تعالی بودن، ششم صابر بودن، هفتم صادق بودن، هشتم خلق، تواضع و کم طمعی، نهم با سخاوت بودن و دهم عدم تکبر و یازدهم امر معروف به جا آورد، دوازدهم نهیِ منکر بکند.»

رساله قصابان و سلاخان: در این رساله پس از آنکه آداب و اعمال شرعی سلاخی و قصابی و دعاهای مختلف آن درج شده به این آموزش برمی‌خوریم: «اگر پرسند که کارد از کجا پیدا شد و به که فرود آمد؟ بگوی که: اصل کارد از بقیه ذوالفقار بود و دسته آن کارد از درخت عود بود و سنگی که آن کارد را تیز می‌کرد از دریای رحمت خدای تعالی بود و آن کارد را جبرئیل امین از برای آدم صفی بیاورد و...»

این موارد نشان می‌دهد که جوانمردان برای بیان خود باید گفت‌وگو می‌کردند و این گفت‌وگو در فتوت‌نامه‌ها آموزش داده شده است. همانطور که اشاره شد بسیاری از دستورات عرفانی برای جوانمردان با قوانین و آموزه‌های گفت‌وگوی در جهان مدرن برابر است. حجم این آموزه‌ها به گونه‌ای است که می‌توان گفت‌وگو را آیین و روش جوانمردان دانست و صفت گفت‌وگو کنندگان و معتقدان به گفت‌وگو «جوانمردی» است. امید است که که نظریه‌پردازان و منادیان گفت‌وگو در ایران به بازخوانی این رساله‌ها بپردازند.

خبرنگار درخت تمدن 



  اخبار برگزیده
  

کامل ترین جدول نرخ و تخفیف های بیمه شخص ثالث بر اساس نوع خودروجدول نرخ حق بیمه شخص ثالث وسایل نقلیه که در سال 98 توسط بیمه مرکزی اعلام شد.
خودروتک جدول خودرو کشاورزی 

  

واکنش خاص ظریف در آمریکاوزیر امور خارجه کشورمان به اعدام 37 تن از مخالفان حکومت سعودی واکنش نشان داد.
مثلث اعدام خبرآنلاین نیویورک 

  

عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام با بیان اینکه اگر روزی از حضور در برجام ضرر کنیم، از آن خارج خواهیم شد، گفت: افزایش قدرت چین، جهان را از خطر تک قطبی شدن می‌رهاند.
نامه نیوز ایران ایران و چین چین 

  

بی کیفیت ترین خودرو های تولید داخل را بشناسید (اینوگرافی)وزارت صنعت، معدن و تجارت در تازه‌ترین گزارش خود به رتبه‌بندی خودروهای داخلی بر اساس کیفیت پرداخته است. در این گزارش خودروهای پراید و پژو پارس در گروه بی‌کیفیت‌ترین‌ها جای گرفته‌اند.
خودروتک خودرو تولید صنعت 

  

بعد از آن که صدف خادم، بوکسور زن ایرانی که برای اولین بار در مبارزه رسمی بین‌المللی، مقابل رقیب خود به پیروزی رسید، ادعا شد حکم بازداشت او در ایران صادر شده و از این رو خانم خادم با لغو برنامه خود برای بازگشت به کشور، در همان فرانسه مانده است. با این حال پیگیری‌ها نشان می‌دهد شکایتی از او مطرح نشده است.
نامه نیوز بازداشت بازی زنان 

  

گمانه زنی ها درباره قیمت جدید بنزینبراساس ارزیابی های انجام شده، اجرای چنین طرحی می تواند به معنای تورم 4 درصدی برای چند دهک مرفه جامعه باشد اما دهک های پایین 1 و 2 و 3 هیچ افزایش تورم مستقیمی را که ناشی از این طرح باشند تجربه نخواهند کرد. ثابت ماندن نرخ گاز CNG و گازوییل یکی از محورهای مهم این طرح سهمینه بندی بنزین است که در راستای جلوگیری از تورم حمل و نقل کالا در نظر گرفته شده است.
خودروتک قیمت افزایش قیمت سهمیه بندی بنزین 

  

استقلال در گروه مرگ به دنبال معجزهاستقلال با شکسن برابر الهلال برای صعود به مرحله حذفی لیگ قهرمانان آسیا نیاز به خلق یک معجزه دارد.
مثلث استقلال مرگ بازی 

  

اینستااگرام فیلتر می شود؟/ پیشنهاد عضو هیات رییسه مجلس را بخوانیدخانه ملت نوشت: عضو هیئت رییسه مجلس با تاکید بر اینکه حق ایران است که از اینستاگرام شکایت و اعلان جرم کند، گفت: اگر مدیران اینستاگرام رفتار خود را جبران نکردند، می‌توان برای استفاده از آن محدودیت قائل شد.
مثلث مجلس شورای اسلامی کمیسیون فرهنگی مجلس هیات رئیسه مجلس شورای اسلامی 

  

بازار در شوک قیمت جدید پرایدقیمت پراید در حالی از مرز 50 میلیون تومان عبور کرده است که بازار خودرو در سکون و رکودی کامل به سر می‌برد.
خودروتک بازار خودرو خودرو قیمت 

  

رئیس گروه اقدام علیه ایران در وزارت خارجه آمریکا در واکنش به عدم تمدید معافیت‌های نفتی گفت می خواهیم ایران یک کشور عادی شود.
نامه نیوز ایران جمهوری اسلامی ایران برنامه موشکی ایران 

  اخبار داغ
  

قانون مبارزه با پولشویی در کسب‌وکارهای اینترنتی کلید خوردمعاون تسهیل تجاری و توسعه کاربردهای مرکز توسعه تجارت الکترونیک از آغاز اجرای قانون مبارزه با پولشویی برای کسب و کارهای اینترنتی خبر داد.
تسنیم قانون بانک مرکزی بانک 

  

52 متخلف ارزی در خراسان رضوی بازداشت شده اندمشهد- ایرنا- دبیر کمیسیون برنامه ریزی، هماهنگی و نظارت بر مبارزه با قاچاق کالا و ارز خراسان رضوی گفت: پارسال 52 نفر در قالب خرید و فروش دلار در بازار غیررسمی، دلالی و فروش ارز در واحدهای صنفی متخلف این استان شناسایی و دستگیر شدند.
ایرنا بازداشت مشهد ایرنا 

  

کبیری:شوک بازار ارز گذرا است؛ نرخ دلار روند کاهشی می یابد سیدتقی کبیری عضو هیئت رییسه کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری خانه ملت، با اشاره به تصمیم جدید ترامپ مبنی بر عدم تمدید معافیت‌های نفتی ایران و تاثیر آن بر بازار ارز، گفت: آمریکایی ها از قبل اعلام کرده بودند که از اردیبهشت ماه که زمان معافیت خرید چند کشور به پایان می رسد دیگر این معافیت را تمدید نمی کنند، لذا این موضوع نمی تواند تاثیر افزایشی در…
خانه‌ملت ارز قیمت ارز نرخ ارز 

  

15میلیارد ریال برای مبارزه با ملخ دراستان بوشهر نیاز استبوشهر- ایرنا- معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر گفت: تاکنون 2میلیارد ریال برای مبارزه با آفت ملخ صحرایی در استان هزینه و 15میلیارد ریال دیگر نیز نیاز است.
ایرنا ریال استان بوشهر استان فارس 

  

اقتصادی منهای نفت راه مبارزه با تحریم/ اقتصاد بدون نفت دوره مصدق می‌تواند دوباره تکرار شود؟اقتصادنیوز: در مقاله زیر که مدتی پیش در سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران منتشر شده به تلاشهای محمدمصدق برای دستیابی به "اقتصاد منهای نفت" اشاره شده است.
اقتصادنیوز صادرات غیرنفتی نفت صادرات نفت 

  

اولویت امروز مهار تورم است/ واردات مواداولیه شرط مهم تداوم تولید در شرایط تحریمیک کارشناس اقتصادی با اشاره به اینکه در شرایط فعلی اولویت مهم کنترل تورم است، گفت: یکی از شروط اولیه تولید واردات مواد اولیه است اما با توجه به وجود انتظارات تورمی باید ترکیب نقدینگی به نفع سپرده‌های بلند مدت تغییر کند.
تسنیم تورم واردات تولید 

  

پیش بینی جهشی صعودی در بازار ارزهای دیجیتالاقتصاد نیوز:کریس بورنیس، کارآفرین و سرمایه گذار سرشناس ارزهای دیجیتال معتقد است که ارزش بازار بیت کوین در جهش صعودی بعدی خود، به 1000 میلیارد دلار خواهد رسید.
اقتصادنیوز اقتصاد کارآفرین نیویورک 

  

امام جمعه کرج: مسجد مرکز مبارزه با استکبار در تاریخ شیعه استکرج - ایرنا - نماینده ولی فقیه در استان البرز و امام جمعه کرج گفت: در تاریخ شیعه مسجد به عنوان مرکز مبارزه با استکبار و ظلم به شمار می رود و اگر از این مهم فاصله بگیریم نشان از نفوذ در آن است.
ایرنا کرج مسجد مرکز رسیدگی به امور مساجد