تحلیل سعید حجاریان از «نهضت قانون‌اساسی‌نویسی»

سعید حجاریان در یادداشتی با عنوان «نهضت قانون‌اساسی‌نویسی» در کانال تلگرامی خود نوشت: یکی از مفاهیم مهم در دوره مشروطه، کنستیتیون (constitution)‌ بود که می‌توان از آن مفهوم قانون‌اساسی‌گرایی را هم برداشت کرد...

تحلیل سعید حجاریان از «نهضت قانون‌اساسی‌نویسی»

سعید حجاریان در یادداشتی با عنوان «نهضت قانون‌اساسی‌نویسی» در کانال تلگرامی خود نوشت:

یکی از مفاهیم مهم در دوره مشروطه، کنستیتیون (constitution)‌ بود که می‌توان از آن مفهوم قانون‌اساسی‌گرایی را هم برداشت کرد. این در حالی‌ است که قانون اساسی منظور مشروطه‌خواهان نبود و آن‌ها قانون‌گرایی را مطالبه کرده بودند و از این رو، گمان ندارم در نهضت مشروطه کسی به فکر تهیه قانون اساسی افتاده باشد. از آن گذشته، اصطلاح «قانون اساسی» در آن زمان رواج چندانی نداشت و اگر اصطلاحی مترادف آن یافت می‌شد، بیشتر به «تنظیمات» راجع بود. مفهومی که ریشه عثمانی داشت و بعداً در ایران به «دستور» و تدریجاً «قانون اساسی» تبدیل شد. البته، نباید از یاد ببریم که استثناهایی مانند میرزا ملکم خان و امثالهم وجود داشتند که با توجه به نوع نگاه و خاستگاه‌شان چیزی شبیه قانون اساسی به گوش‌شان خورده بود و با آن آشنایی نسبی داشتند.

پس از انقلاب اسلامی، قانون اساسی توسط خبرگان قانون اساسی تهیه و به همه‌پرسی گذاشته شد و یک دهه بعد طی بازنگری دستخوش تغییر شد. با این وجود، هنوز زمزمه‌هایی به گوش می‌رسد مبنی بر آن‌که قانون اساسیِ موجود کاستی‌ها و نواقصی دارد و راهی جز رفع آن‌ها و به‌عبارتی اصلاح قانون اساسی باقی نمانده است. در این میان با پیوستاری از محافظه‌کار‌ترین تا رادیکال‌ترین نظریات مواجه هستیم، که به ترتیب آن‌ها را برمی‌شمارم.

اول. اصلاحات عبارتی. در حال حاضر چند کژتابی یا غلط فاحش در قانون اساسی وجود دارد و این امر باعث شده است برخی، اصلاحات عبارتی را مطالبه کنند. به‌عنوان مثال در مقدمه قانون اساسی می‌خوانیم:«نهال انقلاب پس از یک‌سال و اندی مبارزه مستمر و پیگیر با باروری از خون بیش از شصت‌هزار شهید و صدهزار زخمی و معلول … به ثمر نشست». با فاصله گرفتن از دوران انقلاب و انجام تحقیقات کمّی و مستقل مشخص شد می‌بایست در برخی اعداد و ارقام تجدیدنظر کرد. چنانکه شاهد بودیم این‌ آمار از سوی برخی محققان مانند عمادالدین باقی اصلاح شد.

اصل 113 قانون اساسی برای رئیس‌جمهور مسئولیتی تحت عنوان «اجرای قانون اساسی» قائل شده است. این مسئولیت تاکنون بروز بیرونی نداشته و شورای نگهبان آن را مغایر شرع دانسته است. علاوه بر این، مسئولیت مذکور در حوزه اختیارات رهبری قرار دارد و اساساً نمی‌توان به انجام چنین مسئولیتی از سوی رئیس‌جمهور امید داشت؛ گذشته از آن‌که تعبیر «اجرای قانون اساسی» خود فاقد معنای محصّل است. 

دوم. تغییر نظام ریاستی به پارلمانی. مطالبه این تغییر یا ارجاع به آن، در گفتار رهبری و بعضاً سایر مسئولین ذکر شده است. صریح‌ترین عبارات در دیدار با دانشجویان کرمانشاه از سوی رهبری این‌گونه مطرح شد: «فرض بفرمائید ما یک روزی در قانون اساسی نخست‌وزیر و رئیس‌جمهور داشتیم، با یک شکل خاصی؛ بعد تجربه به ما نشان داد که این درست نیست. امام دستور دادند گروهی از خبرگان ملت، از دانشگاهیان، از روحانیون، از مجلس شورای اسلامی، از برجستگان و نخبگان بنشینند و آن‌چنان که بر طبق نیاز است، آن را تغییر بدهند. همین کار را هم کردند. یا در زمینه‌ی قضا همین‌جور. در آینده هم این‌ها قابل تغییر است. امروز نظام ما نظام ریاستی است؛ یعنی مردم با رأی مستقیمِ خودشان رئیس‌جمهور را انتخاب می‌کنند؛ تا الان هم شیوه‌ی بسیار خوب و تجربه‌شده‌ای است. اگر یک روزی در آینده‌های دور یا نزدیک -که احتمالاً در آینده‌های نزدیک، چنین چیزی پیش نمی‌آید- احساس بشود که به‌جای نظام ریاستی مثلاً نظام پارلمانی مطلوب است -مثل این‌که در بعضی از کشورهای دنیا معمول است- هیچ اشکالی ندارد؛ نظام جمهوری اسلامی می‌تواند این خط هندسی را به این خط دیگر هندسی تبدیل کند؛ تفاوتی نمی‌کند.» (24/7/1390) و بعد، در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت سی‌ودومین سالگرد رحلت امام خمینی گفته شد: «در مورد مردم‌سالاری که امام انتخابات را مظهر مردم‌سالاری می‌دانست -و همین‌جور هم هست؛ یعنی امروز مردم‌سالاری و حضور مردم به وسیله‌ی انتخابات امکان‌پذیر است؛ ممکن است یک دورانی در آینده بیاید که انتخابات بی‌معنی بشود، شکل‌های دیگری به وجود بیاید برای حضور مردم و اظهار نظر مردم» (14/3/1400) مضاف بر این، برخی اصول‌گرایان نیز از بن‌بست نظام ریاستی سخن گفته و علاقه خود را به نظام پارلمانی ابراز کرده‌اند.در نظامِ پارلمانیِ حقیقی، احزاب ریشه‌دار و کارآمد با یکدیگر رقابت می‌کنند، کرسی‌های پارلمان را از آن خود می‌کند و نهایتاً، حزب یا ائتلافی از احزاب ریاست امور اجرایی کشور را عهده‌دار می‌شود. به‌عبارتی قدرت اصلی نزد پارلمان است و دولت، زاییده آن، و باقی مقامات تشریفاتی محسوب می‌شوند. من بعید می‌دانم بتوان ساختار فعلی سیاسی و وضعیت کنونی احزاب را با نظام پارلمانی استاندارد تجمیع کرد. اما، اگر بنا باشد مانند دوران پهلوی نخست‌وزیر توسط فرد یا نهادی غیر از پارلمان انتخاب شود و صرفاً جهت انجام تشریفات به پارلمان معرفی شود، با موجودیتی مواجه هستیم که هر چه باشد نمی‌توان آن را نظام پارلمانی خواند.

علاوه بر موارد اصلاحی فوق که عموماً در درون کشور مطرح می‌شوند، با ایده‌هایی از بیرون کشور نیز مواجه هستیم که اهم آن‌ها به قرار زیر هستند.

اول. تأسیس جمهوری تمام‌عیار. ذیل عنوان «جمهوری‌خواهی تمام‌عیار» از حکومت فراایدئولوژیک سخن به میان می‌آید و گفته می‌شود هر ایرانی فارغ از آیین، نژاد، جنسیت و… به‌عنوان شهروند، صاحب یک سهم از ملک مشاعی به‌نام ایران است که آن را طی قراردادی با مدت معین، به دولتی که در آن رییس‌جمهور همه ارکان قدرت اعم از قوای سه‌گانه و قهریه را در دست دارد و در برابر اختیارات‌اش پاسخگوست، تفویض می‌کند. علاوه بر این بر وجود پارلمانی مستقل تأکید می‌شود که رییس‌جمهور مجری قوانین آن است. ذیل این ایده احزاب و رقابت میان‌حزبی به‌شکل حداکثری به‌رسمیت شناخته می‌شود اما در عین حال ممکن است با طیفی از جمهوری‌ها مواجه باشیم؛ مانند وضعیتی که در آلمان برقرار است و قدرت اصلی در اختیار صدراعظم است و یا جمهوری‌هایی که اختیارات را تام و تمام به رئیس‌جمهور سپرده‌اند.

دوم. مشروطه پارلمانی. در نظام سیاسی برآمده از مشروطه پارلمانی، فردی به‌عنوان نماد هویت ملی نقش امپراتور یا پادشاه را عهده‌دار است اما قدرت را تماماً به پارلمان واگذار کرده است. پارلمانی که متشکل از احزاب است و حزب قوی‌تر قدرت اجرایی را به‌دست دارد. در مشروطه پارلمانی قدرت پادشاه میل به حداقلی‌شدن دارد تا بدانجا که در بعضی کشورها خاندان سلطنتی از حقوق شهروندان عادی نیز کمتر برخوردارند و فی‌المثل ازدواج درباری را باید به تأیید پارلمان برسانند. حتی ذیل این محدودیت‌ها ملکه انگلستان از حق رأی خود استفاده نمی‌کند، به‌رغم آن‌که منع قانونی در این رابطه وجود ندارد.

تغییرخواهانِ قانون‌اساسی‌محور عموماً یکی از دو گزینه فوق را برمی‌گزینند. اما، برخی چپ‌گرایان ارتدکس معتقدند قدرت باید به‌طور موقت در اختیار یک «دیکتاتور خوب» قرار بگیرد و طی این زمان دفتر سیاسی حزب مقررات سیاسی کشور را تعیین ‌کند. ‌همچنین می‌توان از تفکراتی یاد کرد که به‌رغم سخن گفتن از مشروطه پارلمانی معتقدند برای دوره‌ای محدود می‌بایست به «نظام دیکتاتوری» تن داد تا مردم آموزش ببینید، کشور از وضعیت هرج‌و‌مرج خارج شود و صنعت و صادرات رونق بگیرد. این تفکر تا حدی منشعب از الگوهای چینی و بر دو محور اقتصاد-امنیت استوار است. علاوه بر این در میان جدایی‌طلبان نیز گرایشات مبتنی بر تغییر قانون ‌اساسی وجود دارد که عمدتاً از معبر جمهوری‌خواهی وارد می‌شوند اما تعلقات منطقه‌ای و خودمختاری را بر جمهوریت مرجح می‌دانند. الگوی برون‌مرزی این امر در کردستان عراق مشاهده می‌شود؛ که به‌رغم اتصال به عراق سازوکار درونی و نظام‌نامه‌های خاص خود را دارد.

پس از تصویر کردن نظرات مرتبط با اصلاح و تغییر قانون اساسی به‌نظر می‌رسد ضروری است این پرسش را پاسخ دهیم که آیا راهبردهای قانون‌اساسی‌محور یا به‌تعبیری قانون‌اساسی‌گرایی ره به جایی خواهند برد یا خیر؟

در تحلیل بخش نخست، یا موارد‌ اصلاحی، باید گفت اصلاح‌گران با فقدان توان تغییر مواجه هستند. به عبارتی آن‌هایی که ادعای تغییر قانون اساسی دارند، فاقد نیروی کافی برای تغییر مطلوب هستند تا جایی‌که حتی بر سر نظامِ پارلمانیِ حقیقی اجماعی مشاهده نمی‌شود. بنابراین در ساختار موجود حداکثر با برخی اقدامات صوری در سطح اصلاحات عبارتی و آن‌ هم به نفع وضع موجود مواجه خواهیم شد.

در تحلیل بخش دوم نیز، علاوه بر فقدان توان تغییر با وضعیت اجماع‌ناپذیری مواجه هستیم تا حدی که به‌نظر می‌رسد حامیان تغییر قانون اساسی جز در برخی اصول اعلامیه جهانی حقوق بشر فاقد نقطه اشتراک هستند و خود به عامل تضعیف یکدیگر بدل شده‌اند.امام خمینی معتقد بود پدران ما وکیل‌مان نبودند و حقی برای تعیین سرنوشت ما نداشتند. با ارجاع به این عبارت، معتقدم همه می‌توانند مستقلاً قانون اساسی مطلوب خود را تأسیس کنند. اما این امر لوازمی دارد. بسیاری از افراد قوانین اساسی مطلوب خود را نوشته‌اند، اما همه این‌ها مشروط به عبور از وضعیت کنونی به وضعیت جدید است. نوشتن صرف قانون اساسی مانند آن‌ است که بگوییم در آن‌سوی رودخانه عمارتی نو و ایده‌آل بنا کرده‌ایم در حالی‌که مشکل اصلی عبور از رودخانه و ساختن پل است. نتیجه‌ آن‌که قانون‌‌اساسی‌نویسی بهانه‌ای شده است برای فرار از پاسخگویی به پرسش چگونگی عبور از رودخانه. ضمن آن‌که در حال حاضر، تعارضات عمیقی بین این قوانین اساسی وجود دارد که بیشتر به نقار و شقاق دامن می‌زند؛ مگر آن‌که بگوییم نفس نوشتن قانون اساسی اقدامی برای آزاد کردن تخیل مردم در جهت ایجاد نوعی گفتمان باشد.

انتهای پیام

برچسب هاسعید حجاریان قانون اساسی

سعید حجاریان ازدواج قانون 



  اخبار برگزیده
  

درخواست رئیسی جهت ارائه لایحه تفکیک وزارت صمترئیس مجلس شورای اسلامی از درخواست رئیس جمهور جهت ارائه لایحه تفکیک وزارت صمت خبر داد و گفت: با توجه به اینکه طرح استیضاح در راستای اصلاح امور و پیشرفت کار است، بهتر است این فرصت را برای اصلاح اصولی ساختار به دولت بدهیم.
مثلث وزارت نیرو رئیس جمهور مجلس شورای اسلامی 

  

طرح اصلاح قانون کاهش مجازات حبس تعزیری با فوریت بررسی می‌شودنمایندگان مجلس با بررسی یک فوریتی طرح الحاق یک ماده به قانون کاهش مجازات حبس تعزیری موافقت کردند.
ایلنا قانون بازداشت مجلس شورای اسلامی 

  

مربی پرسپولیسی دستیار مطهری در نساجی شدیک پرسپولیسی دستیار مطهری در نساجی شد
خانه فوتبال خودرو نساجی فوتبال 

  

تاوان تحریم‌ها را فقط مردم پس دادندتاوان تحریم‌ها را فقط مردم پس دادند. صحبت‌های انتقادی کارگردان «برادران لیلا» درباره تحریم‌ها در جشنواره مونیخ: یک فاجعه رخ داده و همچنان هم ادامه دارد.
مستقل‌آنلاین خودکشی معتاد مسکن 

  

واریز یارانه نقدی جدید در دولت رئیسی/ کالابرگ چه زمانی توزیع می‌شود؟جانشین معاون رفاه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی گفت: قرار است یارانه نقدی در قالب یک پلتفرم و بستر، به کالابرگ تبدیل شود و مردم با مراجعه به فروشگاه‌ها بتوانند کالاها را خریداری کنند که خوشبختانه کارهای آن تا حد خوبی پیش رفته است.
فردا یارانه نقدینگی دولت 

  

لزوم ارائه گزارش سفرهای خارجی شهرداری به شورارئیس کمیسیون نظارت و حقوقی شورا طی تذکری خواهان ارائه گزارش سفرهای خارجی شهرداری به این کمیسیون شد.
ایلنا شهرداری تهران جوانان مرگ 

  

چرا باید با غرب خبیث مذاکره کنیم وقتی از تحریم و مشکلات اقتصادی عبور کردیم؟بر چالش تحریم غلبه کرده و در حال خروج تدریجی از رکود اقتصادی هستیم. سؤال اساسی که مطرح می‌شود این است که با این ‌حال چه نیازی به مذاکره با غرب خبیث و جنایتکار است؟
مستقل‌آنلاین بانک جمهوری اسلامی ایران روزنامه 

  

نامهٔ جبههٔ اصلاحات ایران به ابراهیم رئیسیاکنون به‌هر تقدیر این وظیفه و انتظار متوجه دولت جنابعالی است تا با کسب اختیارات لازم، هر چه سریع‌تر موضوع مذاکرات هسته‌ای کشور را با شجاعت و بر اساس تامین منافع ملی کشور به نتیجه برسانید.
مستقل‌آنلاین ایران جمهوری اسلامی ایران اقتصاد ایران 

  

اعلام آمادگی فرانسه برای توافق با ایران در وینوزارت خارجه فرانسه در بیانیه‌ای با اشاره به سفر مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا به ایران تصریح کرد که برای به نتیجه رساندن برجام آمادگی دارند.
مثلث فرانسه بانک صادرات بانک 

  

رونمایی از مربی جدید تراکتورسازیسرمربی جدید تراکتور دستیار خود را روسیه می آورد.
ایلنا تراکتورسازی ایران روسیه 

  

افزایش وام ضروری بازنشستگان به 15 میلیون تومانبازنشستگان کشوری منتظر دریافت وام 15 میلیون تومانی از تیرماه هستند.
ایلنا وام بازنشستگی خبرنگار 

  

فرصت احیای مذاکراتسفر بورل به تهران و تحرکات اخیر در روند مذاکرات برجامی با تحلیل‌های مختلفی همراه شده، مثلا «فرهیختگان» نوشته: اگر بخواهد توافقی اتفاق بیفتد، حداکثر تا نیمه‌ شهریور فرصت باقی است.
فردا سفر تهران روزنامه 

  

رئیس قوه قضاییه، نورانی و معتقد استمن رئیس نورانی قوه قضاییه فعلی را از 50 سال قبل و از دوره نوجوانی می‌شناسم و هم نسبت به خانواده و هم به خودشان شناخت دارم.
مستقل‌آنلاین رئیس جمهور قوه قضاییه تجاوز 

  

رئیسی: مردم اروپا هم از کوپن استفاده می کنندبرخی از کشور‌های اروپایی نیز به دلیل گرانی کالا‌های اساسی روش تخصیص کوپن را برای توزیع کالا در پیش گرفتند و برخی کالا‌ها را بدین شکل در کشورشان توزیع می‌کنند.
مستقل‌آنلاین گرانی اوکراین دختران 

  

مصوبه مجلس نقض قانون اساسی جمهوری اسلامی استدکتر گرجی می‌گوید: مصوبه اخیر مجلس شورای اسلامی به معنای دقیق کلمه نقض حق دادخواهی شهروندان و بنیان‌های قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است.
مستقل‌آنلاین مجلس شورای اسلامی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران قانون 

  اخبار داغ
  

عرضه املاک بانک‌ها در بورس آغاز شد؟به‌نظر می‌رسد دولت تأکید دارد عرضه املاک بانک‌ها از طریق بورس کالا انجام شود و کارشناسان تأکید می‌کنند بهترین محل برای عرضه املاک بانک‌ها بورس کالاست زیرا عرضه املاک از این طریق، فروش املاک مازاد بانک‌ها را شفاف می‌کند.
گسترش بانک ملت بانک مرکزی بانک 

  

بورس تهران نزولی شد / فرار بزرگ سهامداران از بازار سهاماقتصادنیوز: در پایان معاملات امروز بازار سهام 11 تیرماه، شاخص‌ کل بورس تهران افت کرد و نیم تریلیون تومان پول حقیقی از بورس خارج شد.
اقتصادنیوز بورس تهران تهران سهام 

  

افزایش به حق قیمت خودرو هم بازار را دچار تنش می کندعضو هیات رییسه کمیسیون صنایع و معادن گفت: در وضعیت فعلی هر افزایش قیمتی حتی اگر بحق باشد قطعا بازار را دچار تنش می کند و به همان نسبت نیز قیمت حاشیه بازار بالا می رود.
خودروتک افزایش قیمت قیمت خودرو 

  

بورس به سود دهی میوفتد؟شاخص کل بورس در اولین روز کاری هفته افت 12 هزار واحدی را تجربه کرد. کارشناسان عقیده دارند که با واسطه این نزول بازار فردا نیز اصلاحی می‌شود.
گسترش نرخ سود بانکی سود شاخص 

  

هشدار مهم کرونایی / پیک بعدی کرونا در راه است؟اقتصادنیوز: عضو کمیته علمی مقابله با کرونا گفت: حدود چند ماهی کرونا در کشور به دلیل ایمنی گله‌ای ناشی از شیوع گسترده سویه اومیکرون در کشور و تزریق واکسن، فروکش کرده بود، اما حالا وضع عوض شده است و متاسفانه با افزایش مبتلایان روبه‌رو هستیم
اقتصادنیوز 

  

خبر مهم برای دارندگان سهام عدالت / 3 تصمیم جدید شورای عالی بورساقتصادنیوز: به سازمان خصوصی‌سازی اجازه داده شد تا با همکاری شرکت سپرده گذاری در پایان شهریور سال جاری سود سهام عدالت از محل سود شرکت های غیربورسی را پرداخت کند.
اقتصادنیوز سهام عدالت سهام سازمان خصوصی سازی 

  

اعلام رنگ بندی جدید کرونایی کشورتعداد شهرهای زرد کرونایی در کشور از 2 شهر به 4 شهر افزایش یافته است.
اقتصادنیوز رنگ 

  

افت بیش از 12 هزار واحدی شاخص کل بورسشاخص کل بورس اوراق بهادار با کاهش 12083 واحدی معادل 0.80 درصد، به یک میلیون و 501 هزار و 631 واحد رسید. همچنین در فرابورس شاخص کل با کاهش 202 واحدی به 20 هزار و 209 واحد رسید.
برنا شاخص 

  

آخرین و جدیدترین جدول و نمودارهای افزایش روند کرونا طی روزهای اخیر در کشورآمار بیماران سرپایی و بستری‌ مبتلا به کرونا در کشور، دچار افزایش نسبی شده است و در بین استان‌ها، تهران بیشترین موارد فوتی هفتگی را ثبت کرده است.
برنا جدول تهران 

  

شوک به قیمت دلار و سکهقیمت دلار و سکه در بازار امروز 11 تیر ماه مانند دو روز قبل افزایش را تجربه کرد.
گسترش قیمت افزایش قیمت دلار 

  

معاملات مشکوک یک پالایشگاه در بورسدر روز افت 12 هزار واحدی شاخص، پالایشگاه فرابورسی، دو شرکت بیمه و لیزینگ، دو سرمایه گذاری به همراه 10 نماد دیگر، مشمول معاملات مشکوک شدند.
گسترش پالایشگاه ایران خودرو خودرو 

  

هشدار/ افزایش ابتلا به کرونا در کشوررئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت نسبت به افزایش روند ابتلا به کرونا در کشور هشدار داد.
مستقل‌آنلاین وزارت بهداشت سازمان بهداشت جهانی استان خوزستان 

  

شاخص بورس در آستانه پله پائین /بزرگان سبز و قرمز بورساقتصادنیوز: در اولین روز کاری هفته شاخص کل بورس تهران ریزش کرد و به یک قدمی کانال یک میلیون و 400 هزار واحد رسید.
اقتصادنیوز شاخص بورس تهران تهران 

  

بورس تهران قرمز پوشید / واکنش بازار سهام به شکست مذاکراتاقتصادنیوز: در معاملات امروز بازار سهام 11 تیرماه، اغلب نمادهای بازار سهام ریزش کردند که متاثر از بی نتیجه ماندن مذاکرات دوحه است.
اقتصادنیوز تهران سهام 

  

صعود ادامه دار قیمت سکه و طلا در بازار تهران/سکه طرح جدید امروز چقدر گران شد؟قیمت سکه طرح جدید امروز (شنبه، 11 تیرماه) با 230 هزار تومان افزایش قیمت نسبت به روز کاری گذشته (پنجشنبه، 9 تیرماه) به 15 میلیون و 630 هزار تومان رسید.
فردا قیمت افزایش قیمت سکه و طلا