اقتصادی منهای نفت راه مبارزه با تحریم/ اقتصاد بدون نفت دوره مصدق می‌تواند دوباره تکرار شود؟

اقتصادنیوز: در مقاله زیر که مدتی پیش در سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران منتشر شده به تلاشهای محمدمصدق برای دستیابی به "اقتصاد منهای نفت" اشاره شده است.

اقتصادی منهای نفت راه مبارزه با تحریم/ اقتصاد بدون نفت دوره مصدق می‌تواند دوباره تکرار شود؟

به گزارش اقتصادنیوز به نقل از خبرآنلاین، دوره نخست‌وزیری محمد مصدق دوره‌ای پرفراز و نشیب در تاریخ معاصر ایران است که از ابعاد گوناگون مورد بررسی قرار گرفته اما در این میان معمولا یکی از ابعاد مثبت این دوره غفلت صورت گرفته و آن هم الگویی بوده که مصدق اقتصاد کشور را با استناد به آن برای مدتی اداره کرده و از قضا الگویی بوده که شاید امروز نیز بتواند به عنوان یک راهبرد مورد استفاده قرار گیرد. الگوی استفاده شده در این دوره اداره کشور منهای نفت بوده؛ در واقع نفت از معادلات اقتصادی حذف می‌شود . البته باید در نظر گرفت که این مسئله برای مصدق یک انتخاب نبوده بلکه وی در عمل انجام شده قرار گرفت؛ یعنی از سویی آمریکاییها حاضر نبودند هیچ‌گونه وامی را بدون حل شدن مناقشه نفتی به ایران بدهند و شوروی هم خسارات مربوط به جنگ جهانی را به ایران پرداخت نمی‌کرد و در این شرایط الگوی اقتصاد بدون نفت به عنوان یک ضرورت از سوی مصدق در دستور کار قرار گرفت.

براساس اسناد و مدارک موجود، در نخستین سال ملی شدن نفت، سهم خالص بخش نفت در موازنه هزینه‌ها تا سه‌چهارم دوره قبلش کم شد. طی دو سال بعدی‌اش، بخش نفت هیچ مساعدت و اثرگذاری مثبتی نداشت اما در سال 1333 که دولت بعد از مصدق سر کار آمده بود، بخش نفت یک بار دیگر سهم و نقشی مهم و بسیار یافت و این مهم بیانگر جایگاه بارزی است که سیاستهای غیرنفتی در این برهه دارد.

آغاز ماجرای اقتصاد بدون نفت

پس از خلع ید انگلستان از صنایع نفت ایران در جنوب کشور اوضاع جدیدی بر اقتصاد ایران حاکم شد که شاید تا پیش از این برای مصدق نیز قابل پیش بینی نبود. انگلستان پس از این رخداد بلافاصله تمامی امکانات خود را در این مسیر به کار گرفت که مانع صدور نفت ایران شود و البته این مسئله چندان از سوی دولت مصدق جدی گرفته نشد زیرا آنها تصور نمی‌کردند که این مسئله برای بلندمدت دوام داشته باشد اما عکس تصور مصدق و سیاستگذاران اقتصادی کشور محقق شد و ممانعت از صدور نفت ایران تبدیل به مسئله‌ای بلندمدت شد و در این شرایط باید سیاست جدیدی در عرصه اقتصادی حاکم می‌شد.

دولت مصدق ابتدا با این شرایط کنار آمد اما لحظه به لحظه ذخایر ارزی کشور کاهش پیدا می‌کرد و نکته جالب آنکه در برهه‌ای کوتاه بازهم همان میزان ارز محدود صرف واردات غیرضروری می‌شد.1در چنین شرایطی بود که مجموعه سیاستهای تطبیقی از سوی دولت مصدق در عرصه اقتصادی با محوریت اقتصاد بدون نفت دنبال شد و نتیجه آن این بود که به قول خود مصدق روزی هم که دولتش سقوط کرد وجهی معادل 800 میلیون ریال نقد و در حدود 1200 میلیون ریال مطالبات و جنسی موجود داشت که از آن دولت بعد استفاده نمود.2

تغییر موازنه واردات و صادرات

در شرایطی که ذخایر ارزی رو به کاهش بود و دولت نیز عملا امکان صدور نفت نداشت یکی از راهکارهایی که در عرصه داخلی مدنظر قرار گرفت این بود که عملا و صرفا برای کالاهای بسیار ضروری ارز به فروش برسد تا از این طریق در مصرف ارز نیز صرفه جویی صورت بگیرد و ذخایر ارزی بیشتری در درون ایجاد شود.

علاوه بر این مطابق این الگو برای مثال شاخص صادراتی ایران به کشوری مانند آلمان براساس این سیاست جدید افزایش پیدا کرد.3 علاوه بر این سیاستهای بانکی نیز به سمت تشویق مقوله صادرات حرکت می‌کند و حتی در دی ماه سال 1331 شاهد تولد بانک جدیدی هستیم که منحصرا با هدف تشویق سیاستهای صادراتی آغاز به کار می‌کند. در نتیجه این سیاستها، در دوره سالهای 1330 تا 1332، ارزش صوری صادرات غیرنفتی 41 درصد اما ارزش واقعی‌اش 18 درصد بالا رفت. از سوی دیگر افزایش 18 درصدی قیمت ریالی اقلام وارداتی نسبت به کالاهای داخلی در این دوره، تا حد زیادی کاهش شدید حجم واردات در این دوره را توضیح می‌دهد.

الگوی دیگری که در این حوزه و به ویژه در بازرگانی خارجی مدنظر دولت قرار گرفت و از قضا ثمرات مناسبی نیز داشت این بود که ضریب معاملات پایاپای از سوی دولت افزایش پیدا کرد و کشورهای بیشتری شامل این قاعده شدند و این نیز راهکار مناسبی برای کاهش استفاده ارزی بود.

از سوی دیگر کارشناسان اقتصادی دولت محمد مصدق به این جمع‌بندی رسیدند که دولت یا نباید در مقام تولیدکننده حضور داشته باشد و یا اگر دست به این اقدام می‌زند این تولید باید برای دولت صرفه اقتصادی داشته باشد به این معنا که قیمت کالاهایی که مستقیما وظیفه تولید آنها بر دوش دولت است باید افزایش پیدا کند و در قالب سیاستهای اقتصادی بدون نفت شاهد هستیم که در این برهه قیمت کالاهایی مانند قند و شکر و چای افزایش پیدا می‌کند که به نوعی حکم مالیات غیرمستقیم را نیز دارد.

بهره‌گیری از اوراق قرضه

الگوی دیگری که در برهه فقدان صادرات نفتی از سوی دولت مصدق دنبال شد این بود که تلاش صورت گرفت مردم هرچه بیشتر در مسائل و سرمایه‌گذاریهای اقتصادی دخیل شوند و بخشی از این سیاست از طریق انتشار اوراق قرضه دنبال شد. افراد مرفه و ثروتمند چندان تمایلی به یاری دادن دولت نداشتند و نرخ بهره اوراق نیز بسیار کمتر از نرخ بهره رسمی و غیر رسمی بازار بود. در مجموع این سیاست عمدتا از سوی بازاریان طرفدار دولت مورد حمایت قرار گرفت اما می‌توان این دوره را در تاریخ معاصر ایران جزو معدود برهه‌هایی قلمداد کرد که مردم در اقتصاد مشارکت داشته‌اند.

البته دولت مصدق از طریق دیگری نیز سمت و سوی مردمی اقتصاد بدون نفت خود را دنبال کرد و آن این بود که برای مثال وی در تنظیم بودجه سال 32 به برنامه مالی دولت سمت مثبت طبقاتی نیز داد زیرا در بخش اول بودجه سال 1332 این‌گونه تصریح شده بود که «تا آنجا که ممکن است درآمدهای دولت از طریق مالیاتهای مستقیم که تحمیل بر طبقات متمکن می‌شود، تأمین شده باشد». 4

علاوه بر این پالسهای مثبت دیگری نیز در بودجه سال 32 آورده شده بود که از جمله آن می‌توان به این مسئله اشاره کرد که میزان 7 درصد از بودجه نظامی کشور به منظور پرداختن به امور فوری‌تر کسر شد. کاهش هزینه‌ها، مهار خودسریهای مالی دستگاه‌ها، متنوع ساختن درآمدها، تحمیل فشار مالیاتی بر طبقات فرادست و حمایت از طبقات فرودست اجتماعی نیز از دیگر مواردی بود که در قالب سیاستهای اقتصاد بدون نفت در بودجه خودنمایی کرد.5

توجه ویژه به حوزه کشاورزی

وقتی قرار باشد اقتصاد بدون نفت اداره شود، قاعدتا باید از ظرفیتهای داخلی حمایت بیشتری صورت بگیرد و محصول دیگری جایگزین نفت در بودجه شود. می‌توان عنوان کرد در دوره مذکور که به نوعی مدل اقتصاد مقاومتی در آن پیاده‌سازی شده است؛ توجه به محصولات کشاورزی و صادرات آن بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. دولت مصدق در این برهه سیاستهای حمایتی خود از بخش کشاورزی را افزایش داد و لوایح زیادی نیز در این راستا مورد تصویب قرار گرفت که از جمله آنها می‌توان به لایحه «انتقال املاک و خالصه‌جات دولتی به وزارت کشاورزی» و لایحه «الغای عوارض در دهات» و لایحه «ازدیاد سهم کشاورزان و سازمان عمران کشاورزی» و بازستاندن املاک غصب‌شده از سوی رضاشاه اشاره کرد.‌ مجموع این اقدامات به‌ویژه در حوزه کشاورزی سبب شد تا تولید داخلی در دوره مصدق و در دوره تحریم صادرات نفتی، به عنوان محور قرار بگیرد و همین امر باعث شد تا علاوه بر اینکه تراز پرداختها به حالت مثبت تغییر کند کسری بودجه نیز به کمترین میزان خود در ماه‌های پایانی نخست‌وزیری برسد.

نتیجه‌گیری

برآوردها و تاکیدات صریح محققانی مانند جان فوران و نیکی کدی و کاتوزیان همگی موید این مسئله است که اگر سیاستها و شرایط حاکم در دوره نخست وزیری مصدق و به ویژه ممانعت از صادرات نفت تا زمانی نامعلوم هم ادامه می‌یافت، اقتصاد ایران می‌توانست در غیاب درآمد نفت و بدون ‌اقدامات ریاضتی بیشتر، بر همان مداری که می‌رفت باقی بماند و دوام بیاورد. در این دوره شاهد هستیم که عمده سیاستهای تطبیقی اعمال شده برای مقابله با گرفتاریهای ارزی موفق بودند.

از سوی دیگر در این برهه عمده تمرکز متوجه زیرساختهای داخلی و حمایت از تولید داخلی می‌شود و صادرات و واردات هر کدام از قواعد خاص خود پیروی می‌کنند و دولت قرار نیست دیگر واردکننده کالاهای تجملی باشد مگر آنکه صادرکنندگان موفق شوند کالاهایی را که ضریب فروش کمتری دارند به سایر کشورها صادر کنند و در مقابل مجوز واردات به این دسته از صادرکنندگان اعطا می‌شد و از این طریق مشوقهای مناسبی برای صادرات و واردات در نظر گرفته شده بود.

میزان وابستگی به ارز نیز از طریق کاهش وابستگی به نفت در دوره مصدق کاهش پیدا کرد و بهره‌گیری از الگوی مشارکت اقتصادی مردم نیز در این دوره مورد آزمون و خطا قرار گرفت و هرچند که نتایج چندان چشمگیری نداشت اما در مجموع تجربه نسبتاًموفقی بود. در مجموع به‌نظر می‌رسد این برهه در تاریخ معاصر ایران می‌تواند قابل تأمل باشد.

 

صادرات غیرنفتی نفت صادرات نفت 



  اخبار برگزیده
  

مصوبه ای در جهت کاهش قیمت خودروهای وارداتیعضو کمیسیون اقتصادی مجلس معتقد است مصوبه مجلس درباره واردات خودرو‌های تمام برقی و تمام هیبریدی به مدت 5 سال،آنهم بدون اخذ عوارض و حقوق ورودی می‌تواند قیمت خودرو را به شدت کاهش دهد.
خودروتک مجلس شورای اسلامی کمیسیون صنایع و معادن مجلس واردات خودرو 

  

جلسه محرمانه اعضای کنگره آمریکا درباره ایران با وندی شرمن و رئیس اسبق سیااقتصادنیوز: دموکرات‌های کنگره آمریکا از «وندی شرمن» مسئول تیم مذاکرات هسته‌ای آمریکا و «جان برنان» آخرین رئیس سیا در دولت سابق این کشور برای توضیح درباره تنش‌ها با ایران دعوت کردند.
اقتصادنیوز کنگره آمریکا ایران باراک اوباما 

  

در حاشیه دیدار افطاری فعالان سیاسی با رئیس جمهوری که شنبه هفته گذشته برگزار شد، یک عکس بسیار پر بازتاب شد؛ آنجا که بهزاد نبوی و احمد توکلی دو چهره شاخص از دو جناح سیاسی اصلاح‌طلب و اصول‌گرا که برخی حتی اختلافات آنها در کابینه میر حسین موسوی را عامل ایجاد جناح چپ و راست می‌دانند، جلوی دوربین محمد عطریانفر عضو شورای مرکزی حزب کارگزاران سازندگی قرار گرفتند.
نامه نیوز عکس رئیس جمهور محمد عطریانفر 

  

سعید باستانی عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس گفت: با تصویب نهایی واگذاری حدود 14 درصد سهام دولت در ایران‌خودرو و حدود 17 درصد سهام دولت در سایپا در هیات وزیران، این اتفاق به زودی عملیاتی می‌شود.
نامه نیوز کمیسیون صنایع و معادن مجلس سهام دولت 

  

انگیزه مرد مشکوک از حمله به حسن روحانی و ظریفآرمان: چتری برای همه! همین اشتراک و البته اجبار است که برخی افراد و گروه‌ها را به هم نزدیک می‌کند.
مثلث مردان ایرانیان خارج از کشور مصاحبه 

  

یک روزنامه کویتی تأکید کرد پاسخ و تلافی ایران به هر نوع اقدام نظامی آمریکا نامحدود است.
نامه نیوز موشک ایران روزنامه 

  

ریزش قیمت بعضی مدل ها در بازار خودرو+ جزئیاتطی هفته‌های گذشته افرادی اقدام به خرید خودرو با قیمت بالا کردند و در اکنون حاضر به فروش آنها نیستند و منتظرند قیمت‌ها دوباره افزایش یابد از طرفی خریداران نیز منتظر کاهش بیشتر قیمت هستند.
خودروتک قیمت خودرو بازار خودرو 

  

ویلموتس رسما سرمربی تیم ملی ایران شدمارک ویلموتس با فدارسیون فوتبال به توافق نهایی رسید.
مثلث تیم ملی فوتبال ایران ایران فوتبال 

  

ماجرای واقعی اظهارات جنجالی پوتین درباره ایران چه بود؟رسانه های معاند، با جراحی بخشی از اظهارات پوتین در کنفرانس خبری، تلاش در اقناع این پیام داشتند که روسیه نیز علیه ایران موضع گیری کرده است.
مثلث ولادیمیر پوتین ایران ایران و اسرائیل 

  

توضیحات پلیس راهور درباره کلیپ برخورد با راکب موتورسیکلتپلیس نسبت به انتشار کلیپی از درگیری یک موتورسوار با مامور راهور در خیابان ولیعصر واکنش نشان داد.
خودروتک پلیس راهور پلیس اتوبوس 

  اخبار داغ
  

مراحل پایانی راه‌اندازی بازار متشکل ارزیآماده سازی زیرساخت های فناوری اطلاعات برای ارتباط شرکت بازار متشکل ارزی و بانک ها مراحل پایانی را می گذراند و قرار است این بازار پس از تکمیل این زیرساخت ها به زودی راه اندازی شود. پیگیری خبرنگار ایرنا از علل تاخیر در راه اندازی بازار متشکل ارزی، آماده نشدن زیرساخت های فنی برای ارتباط … نوشته مراحل پایانی راه‌اندازی بازار متشکل ارزی اولین بار در انصاف نیوز پدیدار شد.
انصاف‌نیوز فناوری فناوری اطلاعات یورو 

  

وزیر اقتصاد: بازگشت ارز صادراتی از مرز 10میلیارد دلار گذشتفرهاد دژپسند، وزیر امور اقتصادی و دارایی با بیان این که میزان ارزی که به کشور بازگشته افزایش یافته است، گفت: در اردیبهشت ماه 1٫7 میلیارد دلار ارز صادراتی به کشور برگشته و اکنون این رقم از مرز 10 میلیارد دلار گذشته است...
انصاف‌نیوز اقتصاد وزارت امور اقتصادی و دارایی ارز 

  

تفاهم‌نامه همکاری ستاد مبارزه با مواد مخد و حوزه‌های علمیه امضا شدقم-ایرنا- تفاهم‌نامه همکاری مشترک بین حوزه‌های علمیه و ستاد مبارزه با مواد مخدر کشور در امر پیشگیری از اعتیاد در یک بازده زمانی 5 ساله، عصر یکشنبه در جلسه ای در مرکز مدیریت حوزه های علمیه در قم به امضا رسید.
ایرنا ستاد مبارزه با مواد مخدر مواد مخدر حوزه 

  

توانمندسازی معتادان متجاهر اولویت ستاد مبارزه با مواد مخدر استقم-ایرنا- دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر گفت: مبحث جمع‌آوری، نگهداری، درمان و ایجاد اشتغال و توانمندسازی معتادان متجاهر اولویت کوتاه‌مدتی بوده که توسط این ستاد با تاسیس اردوگاه‌های تخصصی دنبال می‌شود.
ایرنا ستاد مبارزه با مواد مخدر مواد مخدر قم 

  

شهرداریها از ارزش افزوده و املاک به نحو مطلوب استفاده کنندخرم آباد - ایرنا - معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری لرستان گفت:شهرداریها باید از قدرت و اختیار خود به نحو مطلوب در جهت ارزش افزوده دارائی ها و املاک بهره برداری کنند.
ایرنا بودجه دولت بخش خصوصی 

  

5 درصد مالیات بر ارزش افزوده سفرهای هوایی بین شهری حذف شدتهران- ایرنا- عضو کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی گفت: چون در لایحه مالیات بر ارزش افزوده، 9 درصد مالیات از سفرهای هوایی اخذ می شود، 5 درصد مالیات بر ارزش افزوده را از این سفرها حذف کردیم.
ایرنا مالیات مالیات بر ارزش افزوده خبرنگار 

  

گزارش «اقتصادنیوز» از بازار طلا و ارز پایتخت؛ فن بدل بازارساز به نوسان‌گیراناقتصادنیوز: امروز یکشنبه 29 اردیبهشت 1398 بازار طلا و ارز تهران به حرکت خود روی مدار نزولی ادامه داد و چند سطح قیمتی پایین آمد. صبح امروز صرافی ملی نرخ خرید و فروش دلار و یورو را 100 تومان افزایش داد اما تا عصر در چند مرحله قیمت‌ها را کاهش داد و نهایتاً نرخ‌ها 150 تومان تنزل یافتند...
اقتصادنیوز بازار طلا و ارز بازی سکه و طلا 

  

اهدا کاپ و مدال های ارزشمند کشتی به موزه ملی ورزش ،المپیک، پارالمپیکعصر امروز تعدادی از افتخارات ارزشمند کشتی همچون کاپ،مدال و دوبنده حمید سوریان با حضور محسن وحدانی سرپرست روابط عمومی فدراسیون کشتی به موزه ملی ورزش، المپیک، پارالمپیک اهدا شد.
برنا ورزش کره جنوبی فدراسیون کشتی 

  

ارز بخریم یا نخریم؟ایران‌آنلاین نوشت: رضا، 22 سال سابقه کار در یکی از دستگاه‌های دولتی دارد و تمام پس‌اندازی که دراین سال‌ها به دست آورده به 70 میلیون تومان می‌رسد. دراین سال‌ها اهل ریسک نبوده و سودی که از سپرده بانکی می‌گرفته به گذران زندگی اش کمک کرده است. اما شنیدن تجربه یکی از اقوامش که در سال … نوشته ارز بخریم یا نخریم؟ اولین بار در انصاف نیوز پدیدار شد.
انصاف‌نیوز ارز نرخ ارز مالیات 

  

ارزیابی درس دانش‌آموزان در سه سال دوم ابتدایی بر اساس نمره باشد جبار کوچکی نژاد در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری خانه ملت با اشاره به برگزاری آزمون در دوره ابتدایی گفت: آزمون‌های استعدادهای درخشان و یا برخی از آزمون‌هایی که برای ورود به مدارس است، یک بحث دیگر است اما نگاه ما در دوران ابتدایی به دانش آموزان نگاه توصیفی است. چنانچه تا ششم ابتدایی ارزیابی توصیفی وجود داشته باشد و در دبیرستان نمره اعمال شود، برای خانواده دانش‌آموزان تعارض ایجاد…
خانه‌ملت خبرنگار مجلس شورای اسلامی آموزش