ایلنا   |  فرهنگی  |  

سفال مهم‌ترین شاهد در دانش باستان‌شناسی است/ تبیین پیشینه روابط ایران و قفقاز در دوران صفویه از روی سفال

کتاب «سفالینه‌ی گونه‌ی موسوم به کوباچه» به روشن شدن پیشینه روابط ایران و قفقاز به‌ویژه از جهت فرهنگی و مبادلات تجاری و حتی سیاسی کمک می‌کند. به‌خصوص آنکه عمدتا هم این آثار مربوط به دوره صفویه است که دوره‌ای فوق‌العاده مهم در تاریخ ایران است.

سفال مهم‌ترین شاهد در دانش باستان‌شناسی است/ تبیین پیشینه روابط ایران و قفقاز در دوران صفویه از روی سفال

کتاب «سفالینه‌ی گونه‌ی موسوم به کوباچه» به روشن شدن پیشینه روابط ایران و قفقاز به‌ویژه از جهت فرهنگی و مبادلات تجاری و حتی سیاسی کمک می‌کند. به‌خصوص آنکه عمدتا هم این آثار مربوط به دوره صفویه است که دوره‌ای فوق‌العاده مهم در تاریخ ایران است.

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی انتشارات علمی و فرهنگی در سی‌وهشتمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی و در زیرگروه هنرهای تجسمی کتاب «سفالینه‌ی گونه‌ی موسوم به کوباچه» اثر پژوهشی فیروز مهجور از انتشارات علمی و فرهنگی توانست جایزه‌ی بخش «شایسته تقدیر» را از آنِ خود کند.

فیروز مهجور، باستان‌شناس بازنشسته گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران متولد 1339و دارای دکترای باستان‌شناسی با تخصص فرهنگ و تمدن دوران اسلامی است.

وی درخصوص موضوع کتابش گفت: سفالینه‌های کوباچه سفالینه‌های ایرانی است. سفال جزو مهم‌ترین داده‌ها و شواهد در دانش باستان‌شناسی است. معمولا خیلی از آثار و مواد دیگر مانند چوب، پارچه، کاغذ و حتی آثار فلزی با اینکه مهم هستند، به مرور زمان در طبیعت آسیب می‌بینند و از بین می‌روند؛ اما سفال در عین حال که شکسته می‌شود، همچنان پایدار می‌ماند و همان قطعات شکسته هم برای باستان‌شناسان گویاست. سفال از جهات مختلف مانند کاربرد آن، محل تولید آن و اینکه تولید همان محل است یا وارداتی است، نحوه و چگونگی تولید آن، مثلاً دستی بوده، قالبی بوده یا چرخ‌ساز است؛ نحوه و چگونگی پخت و نوع کوره و میزان حرارت آن؛ یا اینکه لعاب دارد یا نه؛ منقوش است یا بی‌نقش؛ همۀ اینها مهم است. خود نقوش نیز مبین بسیاری از ویژگی‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی سازندگان و استفاده‌کنندگان آن سفالینه‌هاست. اینها می‌تواند تاریخ صنعت، فرهنگ و هنر یک مملکت و یک منطقه را در دوره‌های مختلف مشخص کند.

وی افزود: ویژگی‌های سفال آن‌قدر اهمیت دارد که از قدیم «فوت و فن کوزه‌گری» به صورت یک ضرب‌المثل رایج شده است. خود لعاب به تنهایی، فوت و فن زیادی از لحاظ صنعت و هنر دارد. حتی از جنبه‌های سیاسی، برخی سفالینه‌ها اهمیت دارند. مثلاً برخی از حکومت‌ها و دولت‌ها در یک‌سری از این سفال‌ها نقش داشته‌اند، اینکه پشتیبانی کنند یا نه، خودشان استفاده کنند یا نه. مثلاً در دورۀ صفویه، شاه عباس اول، حدود سیصد سفالگر چینی را با خانواده، در ارتباط با تولید بهتر و بیشتر سفالینه‌ها یا چینی‌های آبی و سفید در داخل کشور، به ایران دعوت می‌کند. سفالینۀ مشهور زرین‌فام هم که خیلی مهم است، و در سامرا، در قرن دوم هجری تولید شده، به نوعی در دوره فاطمیان مصر اهمیت پیدا می‌کند. سفال‌های موسوم به کوباچه، اول‌بار در حدود 500.600 ظرف سفالینۀ بزرگ، به صورت کاسه‌ها و بشقاب‌های پایه‌دار، که مانند دیس‌های میوه‌خوری هستند، آن هم عمدتاً سالم در منطقه‌ای از داغستان به نام کوباچه پیدا می‌شوند؛ در حالی که بسیاری از سفال‌های تاریخی، معمولاً به صورت قطعات شکسته به دست می‌آیند.

این پژوهشگر ادامه داد: چه بسا ابتدا تصور می‌شد که این ظروف سفالین، تولید همان منطقه، یعنی کوباچه است ولی بعد به دلائل گوناگون، مشخص شد که مربوط به کوباچه نیست و از ایران به آنجا وارد شده است. مثلاً در آنجا کوره‌های سفالگری و جوش کوره پیدا نمی‌شود. یکی از شواهد بسیار مهم، کتیبه‌های فارسی، به‌ویژه به قلم نستعلیق و اشعار برخی شاعران بنام ایرانی مانند حافظ و شاه نعمت‌الله ولی روی این آثار است. یا نقوش دوران صفویه و صورت‌نگاری‌های تک‌چهرۀ مکتب اصفهان، بر روی بسیاری از آن‌هاست. در کتاب مشخص کرده‌ام که ممکن است آن‌ها را با آثار فلزی به‌ویژه ابزار و جنگ‌افزارهای فلزی مانند شمشیر و سپر و نیزه که اتفاقاً در آن دوره به شدت مورد نیاز بوده، مبادله کرده باشند یا شاید حتی با نوجوانان و جوانان آنجا حالا به عنوان بنده و غلام یا هرچیز دیگر. بنابراین این سفال‌ها موسوم به کوباچه است؛ زیرا نه اینکه واقعاً متعلق به آن منطقه باشد؛ یعنی تولید آنجا نیست؛ از طرف دیگر سفال‌های شاخصی است که ابتدا تعداد زیادی از آن‌ها در آنجا پیدا و شناسایی می‌شود و توجه‌ها را به خود جلب می‌کند. بنابراین نمی‌شود اسم کوباچه را نیاورد، چون به‌هرحال به این نام شناخته می‌شود. در عین حال ساخت کوباچه نیست، پس موسوم به کوباچه است. کاشی هم در واقع سفالینه است ولی کاربردش در معماری و بناست. نوعی شاخص و خاص است، لذا واژۀ «گونه»؛ یعنی «نوع» را در عنوان انتخاب کردیم؛ چنانکه می‌گوییم سفالینه یا کاشی گونۀ زرین‌فام یا گونۀ مینایی.

مهجور در پاسخ به این سوال که آیا تحقیقات شما در این زمینه پیشینه‌ای هم داشته است؟ بیان کرد: تا به حال کتاب مستقلی راجع به این موضوع، چه در داخل و چه در خارج نوشته نشده است. در برخی جاها می‌بینیم یکی دو پاراگراف یا چند صفحه در یک کتاب به این موضوع اشاره یا پرداخته شده است. اما کتاب اختصاصی در این مورد نوشته نشده چون در اصالت این آثار ابهام وجود داشت و در ضمن آثار مکشوف و موجود هم در موزه‌ها و مجموعه‌های سراسر دنیا پراکنده‌اند. من هم با زحمت فراوان توانستم بسیاری از نمونه‌های این گونه سفال و کاشی را در موزه‌ها و مجموعه‌های داخلی و خارجی شناسایی و معرفی کنم. در داخل کشور، به موزه‌هایی نظیر موزۀ ملی، موزۀ مرحوم دکتر مقدم وابسته به دانشگاه تهران، موزۀ رضا عباسی، موزۀ آبگینه و سفالینه و موزۀ دفینه وابسته به بنیاد مستضعفان مراجعه و آثار را بررسی و بسیاری از نمونه‌ها را شناسایی و عکس‌برداری کنم. به‌هرحال از آن‌ها به‌ویژه از نمونه‌های اصیل و مهم موجود در موزۀ ملی ایران، طراحی به عمل آمد. نیز نمونه‌های متعددی در موزه‌های خارجی مانند موزۀ متروپولیتن، موزۀ لوور، موزۀ ارمیتاژ، موزۀ بریتانیا، موزۀ استاتلیخ، موزۀ طارق رجب، موزۀ بروکلین، موزۀ اشمولین، مجموعۀ بارلو و مجموعۀ فریروساکلر و… شناسایی و با عرضه‌ی تصاویر جالب از آن‌ها معرفی شدند. یکی از دوستان در بازدید از موزه‌ای در گرجستان، تصویر سفالی از این گونه را برای من فرستاد که روی آن کتیبه‌ای فارسی در چند قسمت به خط نسخ بود. این‌ها مشخص می‌کند این سفال به‌ویژه در دوران صفویه اهمیت داشته و عمدتاً در دوره صفویه تولید می‌شده، اما از زمان شاه عباس به بعد در عین تنزل، استمرار داشته است. حالا هم در برخی مناطق مثلا خراسان، اطراف گناباد یا یزد نمونه‌های مشابه به نوعی یافت.

مهجورهمچنین درباره زمان کار کردن بر روی این اثر گفت: این پژوهش از حدود سال 84 شروع شد و چهار تا پنج سال طول کشید. اهمیت موضوع هم از چند لحاظ بود. یکی اینکه جای کار و قابلیت کار را داشت؛ چون راجع به این موضوع، مطالعۀ جدی صورت نگرفته بود. دیگر آنکه به روشن شدن پیشینۀ روابط ایران و قفقاز به‌ویژه از جهت فرهنگی و مبادلات تجاری و حتی سیاسی کمک می‌کرد؛ به‌خصوص آنکه عمدتاً هم این آثار مربوط به دورۀ صفویه بود که دوره‌ای فوق‌العاده مهم در تاریخ ایران است.

فیروز مهجورعلاوه بر انتشار کتاب سفالینۀ گونۀ موسوم به کوباچه، سه کتاب دیگر آماده چاپ دارد. همچنین دارای 70 مقاله است که 19 تای آن‌ها علمی‌پژوهشی است و مابقی در برخی مجلات و همایش‌های بین‌المللی و ملی، عرضه و چاپ شده است. از جمله این مقالات می‌توان به «ویژگی‌های شهرسازی در شهرهای دورۀ صفویه»، «تأثیر سفالگری چین بر ایران در دوره صفوی»، «بررسی کتیبه‌های مسجد مدرسۀ شهید مطهری (سپهسالار)» در مجلۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران و… اشاره کرد.

 

دانشگاه تهران باستان شناسی روابط عمومی 



  اخبار برگزیده
  

هشدار قاطع ایران به اعضای شورای حکامشورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی روز گذشته در پی توقف اجرای پروتکل الحاقی از سوی ایران که در چارچوب اقدام تلافی‌جویانه به عدم تحقق منافع برجامی اش انجام شده بود، نشست ویژه ای برگزار کرد.
گسترش ایران جمهوری اسلامی ایران آژانس بین المللی انرژی اتمی 

  

بایدن می‌خواهد برای ایجاد ارتباط با ایران، رابطه با عربستان را تخریب کندوزیر امور خارجه پیشین آمریکا به بیان اظهارات بی‌اساس علیه ایران پرداخت.
ایلنا ایران عربستان مایک پمپئو 

  

کریمی بیش از حد انتظار رای آورد/ همه فکر می‌کردند او نهایت 6 رای بیاورد/ اگر به سابقه فوتبالی باشد پله و مارادونا باید رئیس فیفا می‌شدند/ ما به افرادی مثل علی خطیر نیاز داریممدیرعامل سابق استقلال: چرا ما باید فردی را که متخصص است و در مجامع بین المللی نفوذ دارد را به خاطر صحبت‌های احساسی هواداران کنار بگذاریم.
ایلنا علی کریمی زمین باشگاه پرسپولیس 

  

صعود 8 هزار واحدی بورس تهران/ شاخص کل سبزپوش شدشاخص کل بورس تهران در شروع معاملات بازار سرمایه با رشد 8300 واحدی در ارتفاع یک میلیون و 190 هزار واحد قرار گرفت.
اقتصادنیوز بورس تهران تهران شاخص 

  

محمد اشرفی اصفهانی گفت‌: مردم این روزها فشارهای زیادی متحمل می‌شوند و با این اوصاف طبیعی است انگیزه‌ای برای رأی دادن پیدا نکنند. در چنین شرایطی تغییر رویه آقایان در شورای نگهبان بیش از پیش ضرورت دارد چراکه رد صلاحیت‌های فله‌ای اوضاع را سخت‌تر و کشور را وارد بحران‌های هزینه‌سازی خواهد کرد.
نامه نیوز مجلس شورای اسلامی شورای نگهبان ایران خودرو 

  

تلاش خاتمی برای ترمیم روابط با رهبریعضو شورای شهر تهران گفت: اگر خاتمی می خواست این نامه را بولد کند اول آن را به مطبوعات می‌داد.
فردا اصلاح طلبان شورای شهر تهران تهران 

  

مقایسه ایران خودرو تارا و کیا سراتو 1600 مونتاژایران خودرو تارا در آستانه ورود به بازار است. بعد از دنا پلاس و شاهین حالا می‌توان یک رقیب دیگر را نیز برای این خودرو دست و پا کرد؛ سراتو 1600 مونتاژ سایپا.
خودروتک ایران خودرو ایران خودرو 

  

حمایت جنجالی رئیس جدید فدراسیون از سرمربی تیم ملی!+جزئیاترئیس جدید فدراسیون فوتبال ایران حمایت خود را از سرمربی تیم ملی اعلام کرد.
خانه فوتبال فدراسیون فوتبال بازی تیم ملی فوتبال ایران 

  

استاندار تهران: اگر با تور سفر می کنید باید تست PCR دهید| اعلام استاندار تهران: سفرهای نوروزی فقط به شهرهای آبی و زرداستاندار تهران: اگر با تور سفر می کنید باید تست PCR دهید. استاندار تهران اعلام کرده است، سفرهای نوروزی فقط به شهرهای آبی و زرد میسر است. استاندار تهران گفت: تست «پی. سی. آر» افرادی که با تور به شهرهای آبی و زرد مسافرت می‌کنند، باید منفی باشد.
۵۵ آنلاین تهران سفر ویروس 

  

نامزد معاونت وزارت خزانه‌داری آمریکا برای ایران شرط گذاشتنامزد معاونت وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد که ایران تنها در صورتی مشمول تسهیل تحریم‌ها می‌شود که به اجرای کامل تعهدات خود در چارچوب توافق هسته‌ای سال 2015 میلادی بازگردد.
مثلث ایران سینمای ایران سکه و طلا 

  

قیمت خودرو 8 روز بدون افزایش یا کاهش قابل ملاحظهبررسی‌ها ز بازار خودروی تهران در روز جاری حاکی از سکون و ثبات در قیمت‌هاست. هرچند با نزدیک شدن به ایام پایانی سال و افت مدل خودروها، واسطه‌ها خودروهای بیشتری در بازار عرضه می‌کنند، اما خریدها همچنان محدود و تک ‌فروشی است.
خودروتک قیمت ایران خودرو واردات خودرو 

  

نمی‌توانید از دست ملت در بروید!محمود احمدی‌نژاد: خودشان می‌کشند، خودشان هم مراسم عزاداری میگیرند و بعد هم دیگران را متهم می‌کنند! اطلاع دارم کجا و چه کسانی چه تصمیماتی میگیرند. اینها را گفته‌ام و ضبط کرده‌ام و چندین جای مطمئن گذاشته‌ام. نمیتوانند از دست ملت در بروند.
مستقل‌آنلاین احمدی نژاد دورهمی عزاداری 

  

اصلاح‌طلب‌نماها در پی غنیمت هستندصحنه سیاسی کشور برای اصلاح‌طلبان در شرایط فعلی چندان باثبات به نظر نمی‌رسد و سدهای زیادی از جمله ردصلاحیت در مسیر آن‌ها قرار دارد اما سوال اساسی‌تر این است که آیا اصلاح‌طلبان فقط در قدرت می‌توانند برنامه‌های خود را اجرا کنند؟
مستقل‌آنلاین اصلاح طلبان پنبه روزنامه 

  

آیا بایدن در مسیر نابودی مهم‌ترین میراث سیاست خارجی اوباما قرار دارد؟اقتصادنیوز: بمباران اخیر تاسیسات نظامی در سوریه توسط ایالات متحده و جلسه اخیر شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی در مورد بررسی آخرین وضعیت پرونده هسته‌ای ایران، آینده برجام را با ابهامات فراوانی مواجه ساخته است.
اقتصادنیوز سیاست خارجی سوریه آژانس بین المللی انرژی اتمی 

  

محمود احمدی نژاد ترور می‌شود؟+فیلممحمود احمدی نژاد در ادامه اظهارات جنجالی اش اینبار از تهدید به ترورش حرف زده است.محمود احمدی نژاد در ادامه اظهارات جنجالی اش اینبار از تهدید به ترورش حرف زده است.
فردا احمدی نژاد جمهوری اسلامی ایران انقلاب اسلامی ایران